Deprem Sonrası Ruhsal Yaraları Sarmak | Prof. Dr. Adnan ÇOBAN

İyi akşamlar hocam Bize şu anda izleyen herkese de iyi akşamlar demek istiyorum Evet ben de iyi akşamlar diliyorum Evet böyle bir gündemle Keşke değerli bizi takip eden dostlarımızın karşısına çıkmasaydık ama son dönemde yaşamış olduğunuz son 15 günü buluyor önce yaşamış olduğunuz büyük bir felaket deprem felaketi bir çok insanımızı kaybetmemize birçok insanımızın en fiziksel hem de Ruhsal yararlarla hayatına devam etmek zorunda kalmalarına sebep oldu O yüzden ben depremde kaybettiğimiz bütün vatandaşlarımızı

rahmetle yad ediyorum Allah rahmet eylesin mekanları cennet olsun geride kalanlara da sabır ve katlanma dayanma gücü versin depremler insanlığın geçmişinde var Olmuştur ülkemizde de maalesef defalarca tarihte böyle büyük depremler yaşadık İnşallah bundan sonra olmaması temennimiz ama bir deprem kuşağında olduğumuz gerçeğin de unutmamamız gerekiyor şimdiye kadar enkaz çalışmaları oldu hala daha henüz bölgede enkaz çalışmalarımı bitmiş değil ancak ben şunu paylaşmak istiyorum sayın değerli bizi takip eden dostlarımızla

Evet bu enkaz bir gün bitecek bu enkazık bir şekilde kaldıracağız ama bizim için asıl iş Bundan sonra başlıyor Tabiri caizse bu depremi yaratmış olduğu ruhsal enkaz sosyal enkaz yıllarca sürecek ya Yani bizim Kolektif alt şuurumuza Kollektif bilinç dışımıza Maalesef bu yerleştik çocuklarımızın bilinç dışına bir defa bu açıcı felaket yerleşti O yüzden bundan sonra tabii bir taraftan acılarımızı içimizde hissedeceğiz yaşayacağız sonuna kadar yeri geldiğinde ağlayacağız yeri geldiğinde üzüleceğiz ama bir taraftan

da ruhsal yaralarımızı sarmaya çalışacağız burada işte senin benim gibi binlerce meslektaşımız ruh sağlığı uzmanı arkadaşımız şu anda sahada çalışanlar da var daha dışında olup hep bütün o deprem bize de vatandaşlarımıza destek veren arkadaşlarımız da var Biz yıllarca sürecek olan bir büyük mücadelenin içinde girmiş bulunuyoruz O yüzden yaptığımız Ne Varsa yapacağımız Ne Varsa Hepsi bir küçük bir nebze de olsa katkıdır diye düşünüp bu akşamki bu programa yapmak istedik O erken dönemde birtakım sorulara cevap vermek amacıyla

Evet Şebnem böyle bir giriş yaptım ama pek çok sorular var bir kısmı zihinlerimizde yanıtsız kalmış durumda Hem profesyonellerin merak ettiği hem de halkımızı merak ettiği pek çok soru var sıklıkla da bunların başında bu deprem ve maruz kalanların ya da maruz kalmasa da bunu izleyenlere şahit olanların nasıl bir süreç yaşayacağı onları nasıl bir süreç beklediği akıllardaki en çok gelen sorulardan biri Şebnem sen de çok iyi biliyorsun ki deprem gibi büyük afetlerden sonra tabii büyük yıkımlar söz konusu oluyor

yani binaların yıkılması gibi İnsanların ruh dünyalarında da büyük yıkımlar söz konusu oluyor o yüzden ile yani bir uzunlamasına süreçten bahsetmek gerekiyor Yani ilk anda ilk andaki etkileri nasıl çok şiddetli görünüyorsa uzunlamasına etkilerini de çok şiddetli bir şekilde zaman içerisinde görüyoruz Biz ruh sağlığı çalışanları olarak Ben depremlerin Aslında en büyük sorunu kestirilememiş olması yani ne zaman gelecek biliyoruz ülkemiz bir deprem kuşağının da bu coğrafya itibariyle bir deprem kuşağındayız Birçok yerde işte

Kuzey Anadolu Fay hattı var artık bunları Rüzgar bilinci gibi bütün vatandaşlarımız hepimiz biliyoruz zaten nereden fai var işte kırılma ihtimali ne kadardır şimdi Kırılan bir faydan sonra şey takip ediyoruz aslında bir yandan öğrenmeye de çalışıyoruz Ancak bu ne kadar Vakıf olabiliyoruz ve ne kadar bu bizim depremi yaşayışımızı etkiliyor Bu da bir soru işareti tabi Bizim bilgisi konusunda çok iyiyiz ama deprem bilinci konusunda aynı düzeyde olduğumuzu söyleyemeyiz hepimiz çuvaldızı kendimize batıralım bildiğimiz

halde birçoğumuz tarih henüz tam olarak önlem alabilmiş değiliz Burada tabii vatandaşların yapacağı var devletin yapacağı şeyler var devlet kurumlarının sivil toplum örgütlerinin yani sorumlu olan birçok insanın kurumun yapması gereken çok şey var yani bizim Aslında ruh sağlığı Eğer korumak istiyorsak Bundan sonraki süreçte insanların kaygılarını korkularını yok etmek istiyorsak önce buradan bir şekilde Bunun da bir an önce başlatılması lazım yani Türkiye'de olası bir depreme karşı insanların

bilinçlendirilmesi ve tabii ki gerekli tedbirlerin bir an önce girişimlerin müdahalelerin yapılması bu çok önemli ruh sağlığı açısından da önemli Ben beden sağlığımız açısından Hayati tehlikemize atlatmamız açısından önemli Rus Dağlar açısından yaşanan depremlerin tabi gece vakti hiç beklenmedik bir şekilde yaşanması beraberinde o ruhsal etkilerinin de çok daha şiddetli olmasına sebep oluyor gece Düşünsenize uyuyorsunuz ve bir anda böyle bir Sarsıntı ile mi veriyorsunuz yani uykudan uyanırken yaşanan sürpriz

beklenmedik erken dönemde İşte bu örselenmenin yaratmış olduğu şaşkınlık oluyor Bunu hepimiz yaşadık Ama Depremzede vatandaşlarımız deprem bölgesinde yaşayan vatandaşlarımız daha çok yaşadılar bir şaşkınlık hali için şoka giren ruhsal olarak şoka giren insanlar oluyor ve Bazen bu insanları orada bir şeyler için çabalarken de görüyoruz yani sadece şoka giren insanlar donup kalmıyor işte Bir taraftan da mücadele ediyor işte kurtarma ekibinde sürekli işte sağa sola hareket eden sürekli bir koşturan insanlar da

görüyoruz Orada işte onların hepsi aslında o travmanın yaratmış olduğu şiddetli duyguları ilk anda çok yoğun bir şekilde yaşayan insanlar ve bu çok yaygın bir şekilde yaşanıyor Yani bütün depreme maruz kalan insanlardan görülebilen şey bu ve çok çok doğal bir Reaksiyon biz yani deprem olduktan sonra verilen her reaksiyonun bir psikiyatrik Rahatsızlık veya bir psikolojik rahatsızlık olarak düşünmüyoruz yani deprem ilk olduğu anda ortaya çıkan reaksiyonun arka planındaki şey nedir Savaş ya da kaç Bir tehlike

var bu tehlike karşısında benim bir şeyler yapmam lazım Ne oluyor vücutta bir uyarılmışlık sempatik sistem aktivasyonu oluyor sempatik sistem aktivasyonu nedir savaşmak için saldıracaksın veya kaçacaksın veya donma dediğimiz Yani savaş ya da kaç ya da donup kal bu hayvanlarda çok yok tepki verebiliyoruz herkes aynı tepki vermeyin şeyler yapmalıyız diye koşturanlar var bazıları mesela o Tabii ki doğal olarak ortamdan kaçmaya çalıştılar bir an önce oradan Uzaklaştılar Bunlar çok doğal tepkiler bunları

ilk günlerde ilk haftalarda insanların böyle bir tepki vermesini Biz doğal tepkiler olarak görüyoruz ancak şey var bu tevkifilerin zamanı yavaş yavaş yani tamam tehlikeli bir durum yaşadık Ama deprem bitti Şimdi artık o depremdeki gibi Bir tehlike altında değiliz biraz daha güvenilir bir noktadayız o yüzden duralım bakalım şimdi Bir derin nefes alalım derin nefes aldıktan sonra ne yapacağımıza karar veririz aslında bir planlama aşamasına doğru geçiyor yani insanın Tabiri caizse aklı başına gelmeye

başlıyor bir iki hafta sonra ama ilk haftalarda böyle bir tepki vermesi çok doğal diyoruz biz hocam İlk haftalarda verilen tepkilerle süreç içerisindeki tepkiler fark edebiliyor kişilerin süreç içerisinde değişen duyguları da ortaya çıkabiliyor özellikle İlk haftalarda nasıl bir müdahale olması gerektiği psikolojik olarak nasıl bir yaklaşımda olması gerektiği bizim için önemli burada bilimsel olarak uygun şekilde yaklaşım ne olmalı bir psikoterapi yöntemi mi bir ilk yardım mı sizin bu konudaki görüşünüz nedir

Şebnem Sende bir klinik psikolog bir Terapist olarak çok iyi biliyorsun ki terapinin terapilerin yapıldığı zemin ve zaman çok önemli zamanlamaya çok önemli bir faktör terapilerde Yani biz İnsanlara iyilik yapacağız diye hemen alıp onu travmasını çalışmıyoruz tramvayla çalışabilmesi için bir stabilizasyon bir rahatlama ve güçlendirme aşamasından geçmesi gerekiyor kişilere şimdi Burada da deprem sonrası depremin yarattığı travmada da aynı ilkeler geçerlidir Yani önce insanların bir sarıp sağma bağlanması gerekiyor o ortamdan bir

uzaklaştırılması gerekiyor güvenli bir ortama alınması gerekiyor Efendim temel ihtiyaçlarını işte yemekli barınmaktır ısınmaktır su ihtiyacı yiyecek ihtiyacının gıda ihtiyacını karşılanması gerekiyor yine Efendim bir Psikolojik destek sisteminin içerisinde olduğunu hissettirmek gerekiyor Yani sevgi şefkat merhamet dediğimiz temel insan yani değerlerin en çok yardımcı olduğu dönem Bu dönem aslında insanları insan insana ilişki yani o aslında bir Terapist olduğumuzu ve ruh sağlığı uzmanı olduğumuzu unutuyoruz Biz

sahaya gittiğimizde de ne yapıyoruz Onlara sarılıyoruz sadece dinliyoruz anlat diyoruz içinden ne geçiyor Bağırmak istiyorsan bağır ağlamak istiyorsan Ağla işte haykırmak istiyorsan haykır Biz senin yanındayız bizim bildiğimiz İşte bu Anadolu'da Doğu toplumlarında bildiğiniz taziye edilir Bu aslında bu süreçte en etkili yaklaşır önce bir bağ kuralım diyorsunuz [Müzik] Ondan sonra ne yapacağımıza karar veririz çünkü o dönemde buna ben refrakter dönem diyorum özellikle stresin çok yoğun olduğu dönemde

akıl kar etmez orada Akıl vermek nasihat vermek işte Efendim Moral vermeye çalışmak Bunlar kâr etmedi gibi kişiyi daha da öfkelendirebilir hatta daha da mutsuzluğa umutsuzluğa sevk edebilir O yüzden akıl fikir vermek yerine duyguların paylaşılması ve duyguların dinlenmesi kişinin duygularını ifade etmesine izin verilmesi gerekiyor ilk yardım müdahalesi budur Aslında Ondan sonra yavaş yavaş yani o kişi aklı başına gelmeye başladı biraz rahat nefes almaya başladığı zamanlarda artık biz ve yavaş yavaş o stratejik psikoterapi

veya psikiyatrik yaklaşımlara geçiyoruz Evet Bu ilk başta kurulacak temas kısmından mutlaka profesyonellerden mi oluşmalı yoksa herkes yardımcı olabilir mi çok güzel bir soru bu Şebnem Tabi biz bu tür deprem felaketinin yaşandığı durumlarda destekleyici insanlara ihtiyaç duyuyoruz Yani bir taraftan o enkaz çalışmaları işte içeride göçük altında kalmış vatandaşlarımızı çıkarma çalışmaları Hummalı bir çalışma kendini gösterirken Bir taraftan da biz arka planda ruhsal açıdan insanımızı nasıl rahatlatırız ruhsal ihtiyaçlarını ilk

etapta nasıl karşılarız bunu düşünün uzmanları değil bir psiko eğitimden geçirilmiş olan ilgili orada yardımcı olabilecek bir vatandaşta bir memur olabilir bu köyde ise veya o bölgede ise camide olur öğretmen de olur hemşire de olur yani Sonuçta eğitim belli bir eğitimden geçirmiş Herkes bu ilk psikolojik uygulaması yapabilir müdahale ederim yapabilir diyoruz ya bunun için insan insana ilişki öncelikli insan olan herkes belli bir eğitimden sonra bunu tabii ki yapabilir çok sayıda insan da bir şeyler yapmak

istiyor elinden geleni ortaya koymak istiyor kimi yerde malt destek sağlarken birçok kişide manevi olarak da elinden tutmak istiyor o deprem bize de Vatandaşlarımızın etkilenenlerin Tabii ki sizin de bazen sevdiği insanların tanıdığı insanların yanında tutmaya çalışıyoruz depremde yani deprem bize de insan da zaten bunu istiyor tanıdığı bildiği insanların yanında olmak arkadaşı dostluğu eşi ailesinden birisi varsa onlarla birlikte olmak istiyor Aslında biz onların geçici bir süre O güvendikleri insanları yerine geçiyoruz

onlara o boşluğu dolduruyoruz daha zaman içerisinde onlar tabi kayıpları olan insanlar da var ama bir şekilde İnsanlar bir araya getiriliyor ve o paylaşımında daha da güçlendirilmesi sağlanıyor yayınımızın başında dediğiniz gibi bu bir süreç işi ve çeşitli dönemlerden bunu yaşayan insanlarda geçecekler bu travmatik tepkilerinde dönemlerden oluştuğunu biliyoruz şu anda Birinci dönemi yaşıyor kişiler Anladığım kadarıyla diğer dönemlerden de biraz bahsedebilir misiniz Diğer dönemleri nasıl fark ederiz neler bekliyor uzun

süreçte bu Birinci dönemi anlatmış olduk burada insanlar bu dönemi işte aileleri komşuları eş [Müzik] böyle bir dönem yaşantı işi bu aslında bir uyum çabasıdır dönemi kabullenme öncesi dönem diyelim önce inkar eder ama sonra üçüncü döneme doğru yapmaya başladı 3 dönemde ne vardır yani bir yıla kadar uzayan bir süreçten bahsediyoruz Yani iki üç aydan 1 yıla süren süreçte burada artık kişi yani birçok ihtiyaçlarını karşılanmasını bekliyor barınmaya ihtiyacı yeme içme vesaire falan gibi işte sevgi şefkat destek sarıp

sarmalanma ihtiyacını çok hissettiği bir dönem Bu dönem bu ihtiyaç karşılansa bile Hani bazen sıkıntılar yaşanabiliyor yani kişide bir takım tepkiler ortaya çıkabilir çıkabiliyor Neden Çünkü insan bu dönemde artık kabullenmeye başlar yani olayın ne olduğunu artık net rasyonel bir şekilde görmeye başlar Yani artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacak giden insanlar kaybetti İnsanlar bir daha geri gelmeyecek bu kabul tabi beraberinde bir öfkeyi üzdü ve hayal kırıklığına da getiriyor Bununla birlikte Tabii

motivasyonu düşer bir depresif sürece giriyor Aslında demoralize sürece gidiyor kişi bir yıl kadar sürebiliyor yani Bunu biz İlla bir psikiyatrik rahatsızlık olarak düşünmüyoruz ama burada bir rahatsızlık gelişme riski yüksektir Bu aşamada bizim Aslında en uyanık olmamız gereken aşama Bu üçüncü aşamadır ikinci aşamada da uyanık olmamız gereken şeyler var ama bu üçüncü aşamada daha çok görülür ruhsal sorunları Eğer bu dönemi bir şekilde öfke üzün Hayal kırıldı vesair bunları bu kabullenmeyi yaşayıp sağlıklı bir şekilde atlatırsak

işi artık read adaptasyon yani yeniden adaptasyon ve yeniden harekete geçme hayata tutunmak sürecine geçiyor o sürece gelişebiliyorsa o yeniden yapılanma sürecine o zaman kişinin sağlıklı bir şekilde bu dönemlere atlattığını düşünüyoruz Eğer bu biraz sonra onu da konuşacağız Eğer bu aşağı düşen ivme hep devam ederse bu şekilde O zaman işte uyanık olmamız gerekiyor müdahale etmemiz gerekiyor Evet maalesef ki çokça travmalarla karşılaşıyoruz bu coğrafyada pek çok travmalar gördük daha önce de depremler

geçirdik ve müdahaleler yapmak durumunda kaldık şimdi bu süreçte de psikiyatratik ve psikolojik müdahalelerin ne zaman olması gerektiği ile ilgili bize bilgi verirseniz çok seviniriz İnsan bir kısım insan dayanıklılığı yüksektir insanların çok şiddetli belirtiler yani belirtiler yaşıyor ama çok şiddetli çok eşi kaldı biritler yaşayarak bu dönemi aynı şiddette düşük şiddette atlattıklarını görüyoruz bunlara rezilyant insanlar biliyoruz yani esneme kabiliyeti yüksek insanlar psikolojik dayanıklıları yüksek

insanlar o insanlarda bu şekilde seyrediyor ve hatta biraz daha güçlenerek çıkıyorlar Kim bunlar nasıl insanlar bunların özellikleri neler işte soyut düşünme yetenekleri güçlü olan disiplinli kararlı tutarsa pozitif ve çözüm odaklı düşünen Aile ve Sosyal desteği iyi bir şekilde büyümüş olan insanlar ruhsal zekaları duygusal zekaları güçlü olan insanlar iyi bir destek sistemi içerisinde büyümüş olan insanlar bunlar rezilyalı insanlar hani veya dayanıklı insanlar olarak yine bu tür durumlarda da dayanıklılıklarını kullanabiliyorlar

ve dayanıklı bir şekilde buradan çıkabiliyorlar bir kısım insan orta şiddette şikayet yaşıyor sonra gitgide iyileşiyor yüksek seviyeden düşük seviyeye doğru şikayetleri azalıyor bir kısım insan ise önce bakıyorsunuz bir sıkıntı falan yokmuş gibi duruyor hiçbir şikayet yok ama ilerleyen süreçte şikayetler gitgide artıyor mesela aylar sonra arttığını görüyoruz Aslında etkilenmiş Belki o anda bir içe atma mekanizması ile ve izolasyon mekanizması ile duygularını pek göstermemiş yansıtmamış Hatta Fark

etmemiş insanlardan biraz daha ilerleyen devrede girebilir Bazılarında da çok yüksek şiddetle başlayıp o şekilde gidiyor İşte bunlar aslında bizim en çok psikiyatrik ve psikoterapitik olarak çalıştığımız gruplar o zaman depremzededir ilk gün ve haftalarda yaşadıkları psikiyatrik tablolardan bahsedecek olursak öngördüğümüz zaman bu 4 gruptan bir tanesi olacak depremin yaşandığı ilk günlerde bizim psikiyatrik olarak da sıkça gördüğümüz bir tablo var bu nedir akut stres bozukluğu Hatta Reaksiyon onu da diyoruz yani

akustos test cevabı yani streste travmaya akut cevap vücudumuzda ortaya çıkarsa bir cevap ne geliyor korunma mekanizması Aslında değil mi cevap oluşuyor vücutta uyarılmaz Çaresizlik korku keyifsizlik halsizlik içe kapanma gibi depresif belirtiler depremin sık sık görüntülerinin akla gelmesi flaş beklediğimiz durumlar işte irkileme Mesela Bazı insanlar çok zararlı sürekli ağlıyorum hocam durdurulacak bir Ağlıyorum bu makus veya işte Ben ilkin yok küçük bir sesle irkiliyorum diyor gece işte bir sesle

hemen uyanıyorum falan diye söyleyen çok insan duyuyoruz sık sık olayı düşünme uyku ve iştah sorunları yaşama işte Efendim uykuda sürekli kabuslarla uykunun bölünmesi Efendim sürekli kaçınmalar olayı hatırlar zaten depremi hatırlatan görüntülerden haberlerden kişilerden mekanlardan kaçınma davranışı olayı konuşmak istemedi Bazen çok yoğun bir anksiyete gelmesi dışarıdan izliyormuş gibi veya bedenini değişiyormuş gibi hissetmesi veya dış dünyaya sanki değişiyormuş gibi hissetmesi bazen böyle donup kalmaları

ortamdan kopmaları buna bir sosyal diyoruz biz bu tür reaksiyonları biz akut stres Reaksiyon olarak görebiliyoruz Şimdi bunlar Şebnem sen de çok iyi biliyorsun ki ilk dönemde normal tepkiler doğal tepkiler ne zaman genelde Bunlar bizim beklediğimiz olabilecek Tuğu zaman Beklediğiniz tepkiler bir noktaya kadar da doğal tabii ama bizim bunu gitgide azalmasını bekliyoruz Ya mesela 3 gün olmuş hala o tepki çok şiddetli devam ediyorsa hemen uyanıyoruz yani burada niye düşmedi gibi hemen müdahale etmiyoruz ama bir gözetim

altında tutuyoruz o kişi gitgide düşüyorsa bir sorun yok ama düşmüyor bu beklenen bu stres cevabı gitgide aynı seviyede kalıyor Aynı şiddette kalıyor ve bir ayı geçmiş olduğu halde 30 günlük geçmiş hala devam ediyorsa o zaman biz bir travma sonrası stres bozukluğundan hissediyoruz Yani bizim buradaki önemli kriterimiz bu bu akut reaksiyonunu birayı geçmemesi gerekiyor birayı geçti ise buradaki dostlarımıza altını çizerek söylüyorum o zaman bir travma sonrası test bozukluğu Bizim hiç sevmediğimiz bir durumdur Çünkü fark

etmeden eşlik ağlattı bir hayat yaşamamıza sebep olur Hayatımızın her alanını etkiler geleceğimiz gelecek grubumuz bozulur mutlu olamayız enerjimiz düşer Bunu zaten daha detaylı anlatacağız ama yani her alanımızda bozulmaya sebep olan ve yıllarca etkisi süren bir durumdur O yüzden biz bunu istemesi erken dönemde müdahale etmek istememizin sebebi de zaten budur erken dönemdeki müdahaleler bizim için travma sonrası stres bozukluğu için koruyucu bir rolde oynamış oluyor fakat biliyor musunuz bu süreçte psikiyatrik

rahatsızlıklarda da artış olabilecek travma sonrası stres bozukluğu gibi görülen başka rahatsızlıklar olma ihtimali de var bu travma sonrası stres bozukluğu hocam biraz daha açıklayabilir miyiz bizim bilmeyenler biraz daha nette canlandırabilsinler maruz kalan İnsanlarda bir ay sonra maruziyetinden Bir ay sonra bu stres cevabının aşırı şekilde Yani şiddetlenerek devam etmesi ile kendini gösteren bir tablo aslında burada 3 alan belirtisi öne çıkar bir yeniden yaşanılama dediğimiz dönem ikincisi aşırı uyarılmışlık

üçüncüsü de açılma davranmıştır bu 3 alanda belirtilerle kendini gösteriyor yeniden yaşantılama alanındaki belirtiler genelde travmanın ve sürekli kişilerin zihninde görüntülerle sessizlerle çeşitli yorganıyla veya birtakım senaryolar ile sürekli şeklinde kendini gösteriyor yani kişi bunları Sanki yeniden yaşıyormuş gibi olur zaman zaman yaşıyor gibi olmasa da hep aklından bunlar geçer işte göçük altında kaldı kaldıysa göçük alttaki sahneler bütün o detaylar gözünün önüne sürekli dönmeye başlar

bu [Müzik] dönemde Bu yeniden yaşantılama döneminde depremi hatırlatmaktan herhangi bir sallanma herhangi bir gürültü bir haber bir konuşma bu her şey olabilir kişide bir tetiklenmeye sebep olur ve kişi sanki olayı yaşıyormuş gibi olur yani o alanı sanki etkisi [Müzik] Sanki o savaşın içindeymişti ona göre bir Reaksiyon geliştiriyorlar Ya aslında deprem sonra aslında da buna benzer bir durum söz konusu oluyor Ne oluyor Bir sosyal oluyor kişiler olmak aslında bir an için gerçekten kopma durumudur

bunu nasıl yaşar sanki dış dünyayı değişmiş gibi algılar bedenin dışındaymış dışarıdan bedenini seyrediyormuş gibi algılayabilir veya depremlerin bir kısmına olayın bir kısmını hatırlayamaz biz buna bir Sosyetik amacı diyoruz Yani aklında yoktur kişinin hatırlayamaz Yani hiçbir Bazen hiç bir detaylı deprem olayı hatırlaması istendi şeklinde ifadeleri çok basit bir şekilde görebiliyoruz Biz bunu hatta bir duygusal uyuşma sanki narkoz etkisi adını veriyoruz Eğer kişi kafasındaki boşmuş ve hiçbir şeyi hissedemiyormuş

gibi hisseder bu da aslında bizim bu yeniden yaşam tutulanma mekanizması bunun bir sonucu olarak karşımıza çıkıyor Bir diğer önemli şey yani travma sonra stres yolculuğunun en önemli belirtilerinden bir tanesi de kaçınma belirtisi yani kişi depremi hatırlatan yer durum işte konuşmalar hayatta duygu ve düşüncelerden bile kaçıyor yani Mesela korku veya bir çarpıntı bir nefes darlığı ona de depremi hatırlatabiliyor O yüzden bunları yaşamak isterim onlardan kurtulmak için çok çaba sarf ediyor Bazen bu da o kişilerin

anksiyetesine artırabiliyor veya işte bu kendisine acil verecek korku verecek ortamlara kişide hiçbir şekilde girmek istemiyor yani ortamdan kaçma davranışı Eğer sadece depremi yaşayan kişilerle görüşmek isteyebiliyor Bunun haricinde hiç kimseyle görüşmek istemiyorum yani bir şekilde bir savaş ya da kaç dedim ya o bir kaçma mekanizmasını kaçınma mekanizmasına o sıkıntıyı korkuyu kaygı yani şeyi yaşamayıp o olayı hatırlamayayım diye kaçma davranışı çok net bir şekilde görüyoruz toplumdan mesela toplumdan uzaklaşma

karamsar bakma hayatı anlamsız görmede Mesela bir kaçınma mekanizması olarak görülebiliyor yani benim yaşadıklarımı kimse anlayamaz o kadar büyük bir acı Yaşadım Ki ben sizin bunu anlamanız mümkün bile değil o yüzden biz seni anlıyoruz sözünü kullanmayın genelde yani deprem felaketini yaşamış bir insana biz onu anlayamayız anlamaya çalışabiliriz ama anlayamayız Hatta seni anlıyoruz anlıyorum dediğimizide biraz tepki verirler farklı olarak o yüzden böyle kimse beni anlayamaz kimse bana Yardım edemez Benim artık

hayatım hiçbir zaman Olmayacak Benim artık hiçbir sorumluluk almama da almaya da ihtiyacım yok ben hiçbir sorununu Alamam hiçbir şeyin anlamı kalmadı bende bu travma sonra stres bozukluğunun altını kırmızı kalemle çizeceğimiz en önemli belirtisidir yani kişi sorumluluk almamaya başlar çocuğunun sorumlu olmaz ailesini sorumluluğunu almaz anne babasının sorumlu olmaz iş var mesleki bir hayatı varsa mesela öğretmense öğrencilerin sorumluluğunu almaz borçlar yani hayatta çok önemli bir travmasını stres bozukluğu belirtisidir aslında bir

yandan da çevresi tarafından bazen yanlış anlaşılabilecek bir durum belki tembellik yapıyor kaçıyor istemiyor Hani sanki bu bir rahatsızlık belirtisi değil de daha keyifli bir durummuş gibi de algılanmaya da neden olabilir bu da yalnızlaşmayı belki arttırabilir çok görüyoruz değil mi böyle Bazı insanlar sadece deprem sonrası değil Bazı insanlar çok iyi çalışan işte mükemmeliyetçi detaycı Titiz Sorumluluk sahibi insanların bir bakıyorsunuz bir anda hiçbir sorumluluğunu anlatmaya başlıyor performans yerlerdir Hiçbir şey

yapmamaya başlıyor insanlar diyor ki ya ne sorumsuz adammış şimdi oluyorlardır hikayelerine bakarsanız Burada da aynı şekilde yani hayatın anlamının kalmadığı düşüncesi artık hayatın eskisi gibi olmayacağı O yüzden benim hiçbir şey yapmaya ihtiyacım yok Çünkü anlamı yok demesi Çok büyük değil yani sosyal uykuma götürüyor insan yani Hepimiz niçin mücadele ediyoruz ümidimiz var değil mi Her şeyin daha daha güzel olacağına yönelik bir ümidimiz var bu ümidi kaybettiğimizi bir an Düşünsenize yani çok çok zor bir şey yapmak

istemeyiz yani değil mi İşte bu emosyonel uyuşma dediğimiz durum hiçbir şey yapmak istememek nedeni ve anlamı kaybetmesi İşte bizim burada tabii böyle bir insana yardımcı olmak kolay iş değil gerçekten yani ona tekrar hayatı sevdirmek hayata tutunmasını sağlamak kolay iş değil Ama eğer erken dönemde bunları biz fark edersek bunu düzeltmek o kişi Hayata bağlamak O derece kolaylaşıyor O yüzden bunları konuşuyoruz çok insan böyle konuşup geçiyor ama ben özellikle altını çizmek istiyorum burada herhangi bir seste aşırı tepki vermek

korku kaygı endişe yalnız kalamama işte kabus kabuslarla uyanma Efendim işte Gün içerisinde hep o korku kaygılarla işte unutkanlık dikkat konsantrasyon zafiyetleri de bu Aşırı uyarılmışlıktan oluyor bir yere konsantre olamıyor kişi dikkatini veremiyor bununla beraber bir unutkanlıkla beraberinden başlıyor öğrenciler de çok karşımıza çıkacak deprem önceleri öğrencilerde öğretmenlerin buna çok dikkat etmesi gerekiyor çocukların mesela ders çalışamamasının sebebi her zaman hiçbir Sessizlik olmuyor çocukların o aşırı

uyarılmışlık o aşırı Duygu istilasına uğraması beyinlerini dikkat performansını düştü O yüzden çok çocuk dersini çalışıyordu burada ona akademik yardım ederken bir taraftan duygusal olarak yardım etmemiz gerekiyor böyle durumlarda öğretmenlerimizin veya ailelerin de bu durumu göz önüne almalarını buradan tavsiye ediyorum Evet dikkatsizliğinde duygusal süreçlerimizin ne kadar etkisi var Onu fark edebiliyoruz ve çocuklarda da bu çok belirgin şekilde karşımıza çıkabiliyor Peki bu travma sonrası stres

bozukluğu kişinin biliyoruz ki hayatında farklı alanları da etkileyebiliyor çoğunlukla hangi alanlarda işlevselliğin bozulduğunu görüyorsunuz daha çok hangileriyle karşılaşıyorsunuz Aslında hayatın her alanıyla ilgili bozulmalar söz oluyor mesela kişinin kendine bakımı sağlıkla ilgili konulardaki duyarlı azalıyor kendini öz bakım azalıyor bu zaman içerisinde yemesine içmesine dikkat etmediği için birtakım rahatsızlıkların riskini de artırıyor insanın üretkenliğini terk ediyor mesleki hayatına ve

yaptığı işe bir öğrenci ise öğrencilik performansını hangi işi yapıyorsak o işteki performansımızın düşmesine sebep oluyor üretkenliğimizi Belli bir süre bloke ediyor Yine sosyal ailevi ve ilişkilerimizi özel ilişkilerimizi bozuyor evlilik ilişkilerini eş ilişkilerine veya çevremizde olan ilişkilerimizi bozuyor Neden Çünkü uyumsuzluklar baş gösteriyor bazen travma sonra stres bozukluk yaşayan insanlardan aşırı öfkelilik asabiyet kendini gösterebiliyor herkesi arası bozuluyor mesela o kaçınmadan dolayı kimseyle

görüşmüyor bir zaman sonra yalnızlaşmaya başlıyor Ve tabii ki en önemli etkisi Bence hayatın anlamı üzerine olan etkisi Biz hayat hayatı hepimizin dibi ailenizle yakın çevremizde eşimizde dostumuzdan kurguladığımız bir hayat vardır hedeflerimiz ve hayallerimiz Vardır ideallerimiz vardır Bunlar bizim hayatımızı anlamlı şeylerdir bütün o dostluklar paylaşımlar yaşanan o güzellikler işte sanattır kültürdür duygusal paylaşımlar üretmeler ortaya koyduğumuz eski eserler Bunların hepsi aslında o hayaller ve idealler manzarası

içerisinde bir anlam ifade ediyor Eğer siz gelecekle ilgili hayallerinizi ve ideallerinizi kaybederseniz hayat sizin için anlamsız olmaya başlar trapmaların insanlarda yarattığı en büyük yıkım da budur insanların hayallerini elinden alır geçici bir süre oraya o yüzden tekrar yeniden bir hayale bağlamak tekrar hayatıyla ilgili hedefler ortaya koymak yine arka planda kendisini var eden bir takım değerleri devreye sokarak olur kaynakları devreye sokarak olur onlar da işte arkadaş eş dost aile çevre

işte sevgi şefkat merhamet gibi duygular ve destekleyici bir ortam oluşturmak güvende olan olduğu bir ortam oluşturmak Bunlar yeniden sağlayacaktır bu anlam meselesi buraya bir parantez açmak istiyorum Çok didaktik Gitmek de istemiyorum Açıkçası bu anlamda meselesi çok önemli biliyorsunuz Victor frankle diye bir nörolog var Victor Hayatım anlam arayışı insanın anlam verişiyle bir kitap çalışması var Çok güzel bir çalışma bu Bunu da kendi yaşadığı bir deneyimden hareketle bir süreçten hareketle keşfetmiş yok o

terapi anlam terapisinin İkinci Dünya Savaşı'nda 3 sene Annesini babasını kaybediyor 3 senede o Nazi kamplarında çok yoğun bir şiddete maruz kalıyor ve o dönem içerisinde Victor frankle şöyle bir kurgulama yapıyor kendi kendi içinde benim diyor burada burada kaybettiğim en önemli şey anlam benim için şu anda Çevremdeki insanlara baktığım zaman birçok insanı zayıf düşüren şey anlamsızlık burada harekette şunu sorguluyor Yani bunu tabii Böyle bir dönemde bir Depremzede vatandaşlarımıza kendisi İşte

kayıpları olan insanlarla bunu paylaşmak Şu aşamada Belki onlar için yaralayıcı olabilir ama bunun altını çizmek istiyorum hayatta her şey var Burada da belki bizim için çıkış yolunu sağlayacak olan şeyler bazen akıl fikir zeka olmuyor daha ritüel kavramlar oluyor mesela inançlarımız biz bazen buradan çıkartıyor ama düz mantıklı inançtan bahsetmiyorum gerçekten o içimizde hissettiğimiz o inançlar spiritüel ve manevi Dünyamız işte anlam dediğimiz o dünyanın bize verdiği enerji bazen Bizi buradan kurtarıyor nefis kötüledi

arkadaşlar ne Efendim Ortam güzel ortamlar bunlar bizi kurtarmıyor Bazen bu tür inançlar ve spiritüel İster bizi kurtarıyor Biz buradan insanlık olarak çok zor olacak ama bunun da bu acının da anlamını çözeceğiz ben insanın böyle bir özelliği vardır insan çok büyük acılar Yaşar ama çok büyük acıları travmaları bilgeliğe dönüştürebilen bir varlıktır o acıyı acıyı da bir nasıl söyleyeyim tecrübeye çıkabilen bir varlıktır bu özellik bizde var hiç uzağa gitmeye gerek yok hepinizin içinde var olan bir şey bu Biz aslında bütün ruh

sağlığı uzmanları olarak bütün insanlar destek veren bütün kuruluşlar Aslında amacı bu yani o içindeki potansiyeli ortaya çıkarıp onu tekrar bir anlam üzerine bir anlam inşa edebilmek istiyoruz bu insanımız için O yüzden burada travmaların en çok burayı yıktığını ve en büyük yıkımların da buradan geldiğini unutmamamız gerekiyor o zaman bir anlamda iyileşmenin de insanın tekrar hayata anlam verebilmesi tekrar bir amacının olması ve İnançla bağlanabilmesi olduğunu söyleyebilirim çevresel faktörler etkili kişinin sosyal

destek ağları kişinin içinde bulunduğu koşullar inanç sistemi hepsi onun iyileşmesinde önemli faktör olarak yer alıyor fakat bazı noktalarda biliyoruz ki profesyonel destek olmadan bu süreci atlatamayacak bireylerde oluyor burada müdahaleler söz konusu bu konuda Biz dinleyenlere bir aydınlatmanızı isteyeceğiz Tedavinin birinci basamağı doğru teşhis doğru ve zamanında teşhis Yani bir defa böyle bir bozukluğun olduğunu travma sonrası travma sonrası stres bozukluğu ile birlikte başka psikiyatrik hastalıkların

da tabloya eklenme ilişkinin çok yüksek olduğunu mesela depresyon travma sonrası yaşayan insanlar çok büyük ölçüde depresyonel efendim bağımlılıklar travma sonrası vites bozukluğunda yani işte alkol ve madde bağımlılarının çok arttığını görüyoruz veya panik bozukluğu gibi birtakım psikiyatrik rahatsızlıklar patolojik yas mesela önemli bir konu belki ilerleyen zamanda bir yaz konusunda işlemekte fayda var çünkü yavaş yavaş oraya doğru evrilecek bu iş yani insanların yaşlarına yaşamaları çok o doğalgaz

sürecinden patolojik yasa Efendim ilerleyen süreçler var o yüzden yaz sürecinde çok iyi bilmeleri gerekiyor insanımızın ki ondan kurtulmayı başarsınlar destek alsınlar zamanında Eğer bir travma ses bozukluğu gelişti ise berabere depresyon da olabilir başka şeyler de olabilir ama önceliğimizi nereye vermemiz lazım travma sonrası stres bozuk luğu travma sonrası stres bozukluğunda Eğer edilemez düzeyde dayanılmaz düzeyde Çok şiddetli bir takım belirtiler varsa mesela kabuslar bir türlü bitmiyor hiç uyuyamıyorsun

Korkular kaygı endişe zirvede ise kaçınmalar çok şiddetli sosyal oldukları Hani gerçekten kopar gibi oluyorlar ya işte o durumların çok yoğun bir şekilde yaşanması bu durumlarda İlk dönemden itibaren kişinin yaz reaksiyonunu veya akut stres reaksiyonunu da Doğal olan süreci bozmaksızın bazı ilaç desteğinde psikiyatrik ilaç desteleri bulunmakta fayda var mesela psikoterapi uygulamalarını hemen başlatmıyoruz ama ilaç yaklaşımı ilaç destesiyle hemen başlatabiliriz dediğim şartlarda ama yani Doğal olan bir süreç ise bunu hemen

ilaçla Efendim yok etmeye Çalışmıyoruz ama kişiyi çok rahatsız eden bir süreç şiddetli bir durum varsa dayanılmaz bir durum varsa o zaman müdahale etmemiz gerekiyor bu psikiyatrik müdahaleleri terapötik müdahale sürecinde hızlandırması lazım güçlendirilmiş Olması gerekiyor Bu ilaç desteği Aslında bu süreci de kısaltıyor o açıdan bütün durumlarda psikiyatrik destekten desteği unutmamak gerekiyor Hatta sürekli de olacağı verimi çalışmasını verimliliğinde için belli bir tolerans sınırına gelsin ki terapötik etkileşimden istifade etsin

Oraya gelmeden refraktör oluyor yani ne verirseniz verin kişi bunu kabul etmiyorum beyin kabul etmiyor Çünkü psikolog arkadaşlarımızı sağda çalışan insanların işte birçok Depremzede ile karşılaşan insan arkadaşlarımızın mutlaka bu psikiyatrik destek ihtiyaç ihtiyacı olup olmadığı konusunu göz önünde bulundurmaları gerekiyor onlara da destek olacak bir şey çünkü deprem zedelerin hem travmalarının iyileştirilmesini hem de travma sonrası test olduğunun tedavisinde Çok etkili Belki de dünyada en etkili terapi

yöntemi olarak kabul ediliyor yani diğer terapisi yani travma odaklı Bilişsel davranışçı terapi yöntemleri de var Onlar da çok yaygın bir şekilde kullanılıyor ama son dönemde Yarın Yıldızı biraz daha parlıyor bu noktada Çünkü kısa dönemde hemen müdahale etme ve kısa süre içerisinde sonuç alma gibi bir şansımız var yani diyarda O yüzden bizim dernek olarak biliyorsun ekipler oluşturuldu işte Elazığ depreminde Van depreminde 99 depreminden Sonra işte değerli Emre Konuk hocamızın oradaki işte dostlarla çevredeki gönüllü arkadaşlarla

birlikte kurgulamadığı bir süreçti bu yani diğer terapisi oradan başlayarak hikaye Bugün artık Herhangi bir durum söz konusu olduğunda travma grubu var diyen diğer derneğinde başkanlığını yapıyor tramvayı değiştirme grubu içerisinde hem gönüllü hem de görevlendirilmiş arkadaşlar anında organizasyonu yapıyorlar ve gidip sahada ve daha arkasında yani diğer da bu Depremzede vatandaşlarımıza destek oluyorlar müdahale ediyorlar yakın bir zamanda da bu destek programı başlayacak zaten İnşallah Bizlerde de o

destek programı içerisinde oluyor gerek sahada gerekse yüz yüze veya online bir şekilde insanımızın yaraları sarmak için elimizden geleni yapacağız genelde terapidik yaklaşım olarak da biz Ekol olarak mdr terapisini daha çok devreye sokuyorum bu dönemde tabi Bununla birlikte diğer terapi ekollerinde destekleyici terapilerin şema terapilerini mutlaka burada katkı Kusura bakmayın çok büyük bir katkısı var Evet bunu diğer deprem travmalarında da ben de kendim de deneyimleyerek danışanlarımıza hastalarımızla

çalışırken çokça buna şahit olduk o yüzden de bu yardım programlarının içerisinde de Elimizden geldiği kadar yer almaya çalışıyoruz Ve tabii ki bu bir süreç olduğu için zaman zaman hem deprem olan bölgede hem de o bölgelerden göç alan illerde çokça karşılaşacağız ve çokça çalışma durumumuz olacak bu süreçte çocukları korumaya çalışıyoruz depremde etkilenen çocuklarla ilgili de çalışmalar yapılıyor alanda onlarla ilgili profesyonel destekte gitmiş durumda pek çok yerde başlamış şekilde bir yandan da bu sürecin içerisinde kah

şahit olan kah bu durumu bilmeyen çocuklara anne babaların nasıl anlatacaklarıyla ilgili soru işaretleri var bu durumu çocuklara nasıl açıklamalıyız kısmında Soru işaretlerini yanıtlayalım şimdi çocuklar Tabii bu depremdeki en önemli bizim için Odak noktası olan varlıklar Yani gerçekten çocuklara ayrı bir önem ve Özen gösteriyor Çünkü çocuklar kendilerini yeterince ifade edemeyebiliyorlar olayı anlamlandıramayabiliyorlar çünkü soyut zekâları veya soyut düşünme kabiliyetleri daha Arzu edilen seviyeye

gelmemiş oluyor O yüzden burada sadece ruh sağlığı uzmanlarına değil annelere babalara ve çevredeki insanlara da çok büyük iş düşüyor Bunu sen de çok iyi biliyorsun çocuk ve ergen çalışan bir uzman olarak sen de çok iyi biliyorsun görüyorsun açık damarların çocukların işim düzeyine ve yaşına uygun olarak yapılması gerekiyor yani 10 yaşındaki bir çocuğa anlatılan anlatma şekliyle 15 yaşındayken farklı tabii ki çocuğun anlayacağı aklı erdiğince konuşmak o şekilde anlatmak gerekiyor somutlaştırmak çok önemli çocuklarda

yani küçük hikayelerle anlatmak masallarla anlatmak çocuklar için daha güzel oluyor Hatta bir mesela bütün bu deprem episodunu travmatik episodu bir hikaye ile anlatıp güvenli bir yere bağlamak mesela hem çocuğa anlatma açısından belirsizlikten kaçınmak gerekir çocuklarla konuşurken sorular sorulara net ve açık bir şekilde cevap vermek gerekiyor çünkü Eğer bir belirsizlik bir boşluk yaratırsanız çocuk Oraya kendi aklınca doldu E tabi şimdi çocuğun Hakkı daha ermediği için oraları yanlış bir takım mesajlarla

doldurabilir Bu da çocuğun ilerleyen süreçte algılamalara karakterine kişilere bile yansıyabilir o yüzden açık net ve boşluk bırakmayacak bir şekilde belirsiz olmayacak şekilde belirsizlik bırakmayacak bir şekilde anlatmak gerekiyor zordur bu soruları dikkate almak geçiştirme demek için döndüğünce anlatmamız gerekiyor yani her sorulan soru bize anlamsız gelebilir ama çocuk için sorduğunu Belki o an için keşfedemeyebiliriz ama sorduğu an cevap verirsek o boşluğu doldurmuş oluruz yine Böylelikle yeni soru sorması için

de aslında teşvik de etmiş oluyor o soruyu yanıt vererek çok çok harika söyledi Ben çocuğun kendini ifade etmesi ne cesaretlendirmiş olursunuz Biz de zaten biliyorsun en büyük sorunlardan bir tanesi bu içe atma çocuklarda çok olur bu çocukken öğrenirler bunu İlerleyen zamanda bu alışkanlığa dönüşür Biz Ağaç yaşken eğilir yani çocukken eğer biz bunu teşvik edersek çocuk bu yanlış öğrenmeden Kurtulmuş olur Yine aşırı bilimsel ifadelerden rasyonel ifadelerden kaçınmak lazım yani deprem korkutucu bir şey yaşadıklarımız

acı bu acıyı Çocuklar da hissediyorlar zaten Siz söylemeseniz de hissettiği bir şeyi söylemenizin bir zararı olmaz çocukça ama çocuğun anlayacağı bir şekilde minimal etkileneceği şekilde bunu ifade etmek gerekiyor Bu olumsuz depremin olumsuz yönlerini enkazdır enkaz altında kalmıştır yok buna haberlerdir görüntüler bunlardan Tabii çocuklar yani gerçekçi olacağım deyip de çocuklar bu tür şeylere maruz bırakmak çocuğu travma atacak etmiş olacaktır mesela deprem yaşamayan çocuklarda deprem bölgesinde olmayıp dışarıda mutlu olan

çocuklarda da bu tür görüntüler bunlara maruz kalmak tramvay etkisi yaratabiliyor Erişkinlerde yaratıyor ki yani çocukta çok daha yaratma riski yüksektir Evet biz yetişkinleri bile oldukça etkiliyor çocuklar anlam veremedikçe onlar için daha da zorlaşıyor ve bazen Farkına varmadan da şahit olunan durumlar olabiliyor O yüzden bu noktada belki sosyal medyada olurken ya da Televizyon açık olduğunda çocukların olup olmadığını ortamda çocuğun izleyip izlemediğini de bir yandan kontrol etmek önemli bizim için

anne babalara çocuğun yakınındaki her insana iş düşüyor yani bunları konuşurken ne konuştuğumuzu bilmemiz lazım Tamam Kaygımız olabilir ama biz büyük olarak beynimi gelişmiş insanlar olarak birazcık çocuklarımız için bu kaygımızı kontrol etmeyi düşünmeliyiz yani ilk etapta düşünebilebiliriz hatalar yapabiliriz Ama telafi etmemiz gerekir bunları insanız Sonuçta hatalar yapabiliriz fark ettiğinizde Ama telafi edecek bir şeyler yapmamız gerekir bir yandan da çocuğun sosyal ortamlara girmesine de fırsat vermek Onun için

önemli bu anlamda okulların açılmış olması da bir yandan çocuklar için destekleyici bir unsur olabilir mi çok Tabii ki olur çünkü çocuk ları ile akranlarıyla çok daha iyi paylaşır bazen bunu olumsuz yansımaları da olur tabii çocuklar birbirlerine böyle bir fantastik şekilde anlatabilirler olayları ama yani orada paylaşması yani konuşarak paylaşmayı kastetmiyorum bir işte top oynaması işte basket oynaması konuşması zıplaması bile çocuk için edici olur yani o çevrenin dışında olması sosyalleşmesi son derece koruyacak O

yüzden okulların kapatılmaması çok isabetli oldu hani Milli Eğitim Bakanlığı'nın bu konudaki girişimleri çok yerinde oldu Milli Eğitim Bakanlığının sitesinde de ben çok güzel şeyler gördüm ben çocuklara deprem gerçeğini nasıl anlatılacak ne yapacak öğretmenlere ve velilere yönelik Aslında oradan faydalanabilirler diye düşünüyorum Tabii depremin en acı gerçeklerinden birisi yakınlarımızı kaybetmek kaybedilen canlılar olması bu durumda yakınını kaybeden Çocuklar da var elbette onlara nasıl bir yaklaşım olmalı

Evet bu konu çok gerçekten zor çok geniş tutulması gereken bir konu kısaca Anlatmaya çalışacağım bunu tabii erişkinler gibi çocuklar da yakınlarını kaybettiklerinde bir yas reaksiyonu gösterirler yani gelişimsel durumlarına zeka zihinsel düzeylerine göre Onlara bizim ölümü açıklamamız gerekiyor Yani ölüm Gerçeğini ve sağlıklı bir şekilde kaslarını yaşamaları sağlamamız gerekiyor yaşanmadığı zaman Çünkü biraz önce söylediğim gibi ilerleyen süreçte bir dakika psikiyatrik sorunların kişilik sorunların karakter sorunların davranış

problemlerinin zeminini oluşturuyor üzülmesin diye gereksiz Çabalar içerisine girmemek gerekiyor yani sonuçta Bu üzücü bir şey acı diye bunu işte çocuktan saklamanın hiçbir anlamı yok çünkü bu acı bir şey çocuk bunu yaşayacak çocuklar hiç acı çekmiyorlar mı çocuklar için üzülmüyorlar Sonuçta çocuklar için her insan için var olan duygular Bunlar çocuklar için de geçerli O yüzden Tabii ki anlaşılan açık ve net bir şey değil anlatmak gerekiyor mümkün olduğunca kısa zamanda çocuğun en yakını ve en güvendiği kişi

tarafından kalbin bildirilmesi çok önemli mesela ebeveynleri ne kaybetmiş bir çocuk olabilir annesinin babasını kaybetmiş olabilir kimsesi kalmamış olur o zaman kim bakımını üstlenecekse o kişi tarafından işte vefat'a verelim söylenmesi çok daha sağlıklı olarak kabul ediliyor kaybedilen kişi için işte gitti ifadeler kullanmak yerine öldü ifadesini kullanmak Burada mesela çok kaçındığımız bir şeydir bizim sonuçta gerçek neyse o açık bir şekilde söyleyeceğiz bunu işte hastaneye gittik iş seyahatine çıktı

şunu yapmaya gitti Bunu yapmaya gitti gibi böyle Yalanlar üzerine değil de daha gerçekçi söylemek lazım Çünkü çocuğun da kayıpları öğrenmeye hakkı vardır yani bunu onun elinden alamayız çocukta çocuk dediğimiz şeyde güçsüz bir varlıktan bahsetmiyoruz Onun da kaynakları var onun da stres karşısında Efendim kendini koruyacak takım kabiliyetleri var Bazı şeylerin üstesinden gelmesi için enstrümanları bir şey var bu enstrümanları bu zamanlarda kullanacak çocuk sıkıntılı olduğu zamanlarda kullanacak Yani bunu Hem bu kaynakların

harekete geçirilmesi hem de bu kaynakları kullanarak onun üstesinden gelmesi açısından da önemli bir şeydi maalesef bir şekilde duyguları gizlemek paylaşmamak son derece yanlış Yani bizim için çocuklar için en iyi ilaç paylaşmak özellikle yaz yaz paylaşılması çok çok önemli yine yani her sorusuna cevap verilmeli Biraz önce söylediğimiz gibi Efendim mesela yaşı onu Geçmiş olan çocuklarda burun altını çizelim ölümün son oldu fikrini idrak edebilmek idrak durumu söz konusu olabilir yani ölen ebeveynine

sadakatlerini ispat edebilmek için başka bir kişiyi onun yerine koymak istemiyorlar Bu yüzden yakın ilişkiden kaçınıyorlar her türlü sempatik yaklaşıma direnç gösterebiliyorlar çocuklar eğer bu çok şiddetli seviyede bir durum söz konusu ise çocuğun davranışlarına yansıyorsa bir psikologdan Yardım alınması gerekiyor yani her şeyi Biz olağan seyrine bırakıyoruz Eğer bir yaz reaksiyonu Bir 6 ay geçmişmiş hala çocuk çok yüksek seviyede reaksiyonunu veriyorsa o zaman destek alınması gerekiyor travma sonrası

stres bozukluğu belirtileri varsa destek alınması gerekiyor Bir de şey var en çok sorulan sorulardan bir tanesi çocuklar cenaze törenlerine veya işte bir takım ritüellere ve kabir bir ziyarete falan gitsinler mi yani çoğunluk gidilmesi yönünde yani cenazesi'ne katılması Yani travmatize olmayacak şekilde Tabii çocuğun desteklenerek yanında olarak kabir ziyaretlerine gitmelerini bu acı gerçeği kabul edilir yani otoriteler var Ben de Açıkçası bu noktada düşünüyorum çocuğuna söylediğiniz söyledikten sonra

veya bu tür şeyleri yaşadıktan sonra Sıkıntılarım oldu psikolojik takım problemler mi gelişti o zaman destek oluruz yani hiç yaşamamasından kaçınılmasına saklanmasından çok daha sağlıklı bir süreçtir Eğer ama çocuk gitmek istemiyorsa Bütün bunlar yüzleşemiyorsa onunla zorlamanın bir anlamı yok Çocuk eğer isterse gidecek durumda olduğunu düşünürsek o zaman içerisinde olduğumuzdan bahsetmiştiniz Peki çocuklar için bu ilk dönemde neler yapabiliriz onlara destek olabilmek için yapabileceğiniz neler var

çocuklarda Aslında şey var yani daha çok zaman geçirmek çocuklarla çok önemli çocuklara oyun ortamı yaratmak Şimdi mesela sahada da değil mi Aslında bizim en çok yaptığımız şeylerden bir tanesi çocuk psikoloğu arkadaşlarım ne yapıyor oyun alanları oluşturuyor adama Çünkü oyun çocukları rehabilite eden bir tedavi iyileştirici biraz büyük çoban çocuklara olaylar biraz daha detaylı bir şekilde anlatılabilir ve olayı idrak etmesi bilinçlenmesi sağlanabilir bu konudaki duygularını ifade etmesi konusunda

cesaretlendirilebilir ortam yaratılar bilir çocuğa duygularımızdan bahsederek belki evi kapı aralayıcı olabiliriz onlara da belki yol gösterebiliriz korkmamak mümkün değil böyle bir durumda Ama bu kokuların üstesinden gelebilecek kabiliyetimiz var zekamız var hakkımız var kaynaklarımız var değil Onu yüreklendirmemiz gerekiyor Eğer bir de böyle şey var ya bazı bizim sosyal medyada falan da bizim arkadaşlarımızla işte Bizimle dalga geçen şeyler olur böyle skeçler olur falan hep böyle sanki biz seni anlıyorum teknede

konuşan insanlar gibi lanse bunu bu şekilde yapan insanlar olabilir bilmiyorum ama şöyle bir gerçek payı var ki ben seni anlıyorum sözü çocuklara sökmüyor Ben seni anlıyorum demek hiçbir anlam ifade etmiyor Onun yerine Bana kendini anlat ne yaşıyorsun bunu anlat Hani soru sormak nerede nasıl ne oldu Gibi sorular sormak çok daha mantıklı yani anlamaya çalışmak anlıyorum dediğin zaman ben her şeyi anladım senin artık bir şey anlatmana gerek yok gibi oluyor yani Ama anlamaya çalıştı sorular sormak nasıl oldu Nerede

oldu Nasıl yaşadım neler hissettin sorularla gitmek çok daha çocuklarda etkili oluyor Yani bizim ruhsal uzmanları çocuğu ne kadar iyi anlarsa erişkili de o kadar iyi anlar diye düşünüyorum imkan olsa da bütün erişkin ruh sağlığı ile uğraşan arkadaşlarımın hepsi bir çocuk yani formasyonundan bir geçer bir bilsek Yani aslında çok önemli bir şey bu çocuğu anlayan eriştiğini de anlar anlayan çocuğu anlamayabilir ama çocuğu anlayan erişkin anlar o çocuklara anlamak çocuklarla iletişim çok önemli O yüzden ben onların da bir

adaptasyon kabiliyetlerinin olduğunu Biraz önce söylediğim gibi altını tekrar çizmek istiyorum Hiçbir çocuk bir bebek bile boş bir kağıt gibi doğmaz değil mi yani bir takım kabiliyetlerle doğar hayatta tutunmayı kendi plasentasını kendi yapan bir varlıktan bahsediyoruz şimdi ilk 10 günde olan iki aylık bir bebek vardı hatırlatmak üzmek için söylemiyorum ama Yani normalde günlük hayatta annelerin özellikle annelerinde bir korktuğu bir şey vardı çocuk yemek yemediği zaman ölecek gibi Sanki hastalıktan

Aslında değil mi bir çocuğun kaynaklarının olduğunu kabiliyetinin olduğunu bir kanıtı bu balık tutmayı öğretmek yerine balık vermek yerine balık tutmayı öğretmemiz gerekiyor kendi kaynaklarını kullanmayı ve bunun üstesinden gelmeyi öğretmemiz gerekiyor çocuğa Evet bu şekilde başa çıkma becerileri gelişiyor çocukların ve her çocuğun da başa çıkma becerisi birbirinden farklı olabiliyor kimi çocuklar sanatla kendini ifade ediyor kimi çocuklar sportif faaliyetlerle ifade edebiliyor kimi çocuk da sözel olarak çok güzel

aktarabiliyor Aynı Biz yetişkinler gibi hepimiz bizde yetişkinler olarak baş etmek için birçok şeyden destek almaya çalışıyoruz Sizin anlattığınız bu bilgiler Bunlar da bizim için bir kaynak bir destek ve bu süreçte başa çıkabilmemiz için çok önemli Çok teşekkür ediyorum hocam Çünkü doğru kaynaktan bilgi almak çok önemli Şu anda zaman zaman fark ettiğim şeylerden biri de bilgi kirliliğinin olduğu insanların yanlış kaynaklardan beslenebildiği O yüzden doğru kişiden uzmandan ve bu Konuya vakıf kişilerden

dinlemek çok önemli Çok teşekkür ederim güzel bir program oldu sayende İnşallah ilerleyen süreçte böyle yine bilgilendirme bilinçlendirme amaçlı programlarımız olacak yine birlikte oluruz inşallah evet tekrar O zaman görüşmek üzere hocam görüşmek üzere iyi akşamlar